Hoành phi câu đối trong văn hóa truyền thống người Việt

   Theo tục từ xưa truyền thụ lại trong không gian thờ cúng của người Việt xưa không gian thờ cúng gia tiên là giá trị văn hóa của một gia đình, dòng tộc. Trong không gian thờ gia tiên là nơi tưởng nhớ ông bà tổ tiên, là nguồn cội mà còn là giao đạo trung tâm tinh thần của mỗi nhà. Trong đó bàn thờ là trung tâm, đồ thờ cúng ngoài bát hương, ngai thờ, đèn nến, ống hương…thì bộ hoành phi câu đối luôn giữ vị trí rất quan trọng. Đây không chỉ là vật phẩm trang trí mà còn chứa đựng nếp gia phong, đạo hiếu và điều răn dạy khát vọng của cả gia đình dòng tộc qua các thế hệ.

   Vậy trong bài viết này chúng tôi đi sâu tìm hiểu về hoành phi câu đối trong văn hóa truyền thống người Việt và những những giá trị, cách bài trí cũng như chọn lựa một bộ hoành phi câu đối phù hợp với từng gia cảnh khác nhau.

1/Hoành phi câu đối là gì?

- Hoành phi thờ

   Hoành phi thờ hay bức đại tự (cuốn thư) có dạng ngang hình chữ nhật, được treo chính giữa gian phía trên bàn thờ tổ tiên. Bố cục hoành phi được đục chạm theo lối của từng giai đoạn và thường được chạm khác chữ Hán (chữ Nho) hoặc chữ Quốc ngữ với hàm ý lời răn dạy chon cháu, là niềm tự hào của gia đình dòng tộc, là sự ca ngợi tiên tổ mang nghĩa đề cao hiếu dạo, nhắc nhở đời sau để noi theo

Tùy theo không gian thờ mà lựa chọn những mẫu chữ phù hợp:

• Đức Lưu Quang - Đức độ sáng mãi
• Phụng tổ đường - Phụng sự thờ cúng tổ tiên
• Phúc Mãn Đường - Phúc đầy nhà
• Vạn cổ anh linh - Linh thiêng muôn đời
• Đại hùng bảo điện - Chính điện thờ phật
• Hộ quốc hựu dân - Phù hộ đất nước nhân dân
• Ẩm Hà Tư Nguyên - Uống nước nhớ nguồn

- Câu đối

   Câu đối thờ (hay liễn thờ - theo văn hóa miền Trong) là hai vế đối xứng treo hai bên bàn thờ hoặc hai bên cột nhà. Chữ khắc trên câu đối thờ là mong muốn sự giáo huấn sự truyền thụ cho đời sau với nghĩa liền mạch với chữ khắc trên hoành phi thờ. Câu đối thờ thường được làm phẳng hoặc lòng mo (đối với gian thờ nhà ba gian).

   Về nội dung thì tùy vào không gian thờ cúng khác nhau sẽ có những nội dung khác nhau cũng có thể được tùy biến theo gia cảnh, gia đạo của gia chủ.

Hoành phi câu đối gian thờ tư gia

2/ Ý nghĩa và nguồn gốc của hoành phi câu đối thờ.

- Bộ hoành phi câu đối được truyền thụ từ rất lâu và xuất hiện trong văn hóa châu Á, đặc biệt phát triển mạnh mẽ và chịu ảnh hưởng của Nho giáo. Và được du nhập vào nước ta hàng ngàn năm. Nét văn hóa này kế tục, phát triển mạnh theo bản sắc riêng của người Việt và đã trở thành trọng yếu gần như không thể thiếu trong không gian thờ cúng truyền thống.

Hoành phi câu đối gia tiên sơn son thếp vàng

- Và đặc biệt tại làng nghề Sơn Đồng từ xưa không gian thờ cúng truyền thống được kế tục, truyền thụ, tái hiện và phát triển rực rỡ cho đến ngày nay. Từ mẫu mã đa dạng, nét chạm bay bổng hay nước sơn son truyền thống tạo nên những không gian thờ đẹp, ý nghĩa và trường tồn.

- Chúng ta hay quan niệm:

• Không gian thờ là trung tâm
• Bàn thờ và đồ thờ là nơi giao kết âm dương
• Hoành phi câu đối thờ là lời hay lẽ phải là sự răn dạy của tiên tổ
• Bộ chữ là nếp gia phong mang năng lượng tinh thần và giá trị phẩm chất đạo đức của gia đình.

- Chính vì thế việc chọn lựa và bài trí bộ hoành phi câu đối không chỉ là đẹp mà còn phù hợp với kết cấu không gian thờ cúng. Để tỏa ra sự trang nghiêm, uy nghi và ý nghĩa của không gian thờ cúng.

3/Giá trị tinh thần tâm linh cốt lõi hoành phi câu đối.

- Một bộ hoành phi câu đối đẹp chuẩn văn hóa thờ cúng là bộ hoành phi bao hàm các thành tố từ chữ nghĩa, mẫu mã, bố cục hài hòa phù hợp không gian tạo nên một giá trị vĩnh cửu.

- Theo văn hóa của ta, chữ đức, chữ hiếu luôn đứng đầu trong mọi đạo hạnh. Hoành phi câu đối là sự nhắc nhở, răn dạy thế hệ sau nhớ về nguồn cội, sống nề nếp, chính trực và phẩm hạnh.

- Một không gian thờ trang nghiêm thường được treo bộ hoành phi câu đối cân đối với không gian, hài hòa với các đồ thờ khác.

4/Bố cục, chất liệu và hoàn thiện bộ hoành phi câu đối.

a/Chất liệu, bố cục

- Bố cục mẫu mã tùy thuộc vào không gian thờ, cách bài trí bàn thờ mà sẽ có những cách lựa chọn mẫu mã khác nhau.

- Chất liệu để chế tác hoành phi câu đối thờ có thể làm từ đồng, từ gỗ… nhưng theo lối xưa truyền lại thì bộ hoành phi câu đối thường được làm từ gỗ sẽ cho giá trị hơn cả.

- Gỗ là vật liệu phổ biến có từ hàng ngàn năm, do đặc tính bền, dễ chạm khắc và tốt nhất khi được hoàn thiện sơn son thếp vàng theo lối Sơn đồng hoặc sơn PU.

- Gỗ với đặc tính cơ học là độ cúng cao cho độ bền lâu năm, độ dẻo dễ đục chạm chế tác, màu sắc và vân gỗ tạo nên sự tinh tế trong đồ thờ.

-Loại gỗ thường hay được sử dụng trong chạm khác chế tác hoành phi câu đối là gỗ dổi, gỗ mít, gỗ hương đá, gỗ gõ, gỗ cẩm.

-Gỗ sử dụng phải được trải qua sơ chế để chống co ngót cong vênh và chống mối mọt.

b/Hoàn thiện bộ hoành phi câu đối

- Sau khi được đục chạm hoàn thiện nhất thì bộ hoành phi câu đối được hoàn thiện sơn. Sơn hoàn thiện thì tùy vào không gian kết cấu gian thờ, tùy vào sở thích hay chất gỗ được lựa chọn mà chúng ta có thể sơn son thếp vàng hoặc phun PU hay đánh vecni.

Hoành phi câu đối sơn son thếp vàng ta 99.99

- Với đồ thờ gian thờ nhà kẻ truyền ba gian (nhà thờ Họ, Đình, Chùa, Đền, Miều) thì theo tục xưa thì bộ hoành phi câu đối hay các đồ thờ khác thường được sơn son thếp vàng.

- Với không gian thờ nhà hiện đại, biệt thự thì hoàn thiện bộ hoành phi câu đối thường được phun PU.

Hoành phi câu đối nhà hiện đại

- Đối với làng nghề Sơn Đồng chúng tôi việc hoàn thiện hoành phi câu đối nói riêng hay đồ thờ khác nói chung thì phải đảm bảo đầy đủ các công đoạn.

- Với sơn son thếp vàng truyền thống Sơn Đồng (được truyền thụ từ thế kỷ 16 đến nay) thì việc hoàn thiện bắt buộc phải đủ 18 công đoạn để tạo nên các sản phẩm vừa có giá trị thẩm mỹ vừa có giá trị tinh thần, càng dùng lâu càng tạo giá trị.

-Với phun PU hay đánh vecni phải đủ công đoạn để giữ cho đồ thờ vừa có giá trị thẩm mỹ vừa có giá trị tinh thần cao.

5/Kỹ nghệ chạm khắc chế tác hoành phi câu đối tại làng nghề thủ công mỹ nghệ Sơn Đồng

- Bộ hoành phi câu đối đẹp ý nghĩa không chỉ ở nội dung chữ mà còn ở kỹ thuật chạm khắc chế tác.

Bộ hoành phi câu đối sơn son thếp vàng nhà thờ họ

- Tại làng nghề chúng tôi sự tuân thủ các quy tắc chung không chỉ trong chế tác hoành phi câu đối mà trong tất cả các đồ thờ cúng khác. Luôn phải tuân thủ các quy tắc kỹ thuật của làng nghề được truyền thụ từ xưa nhưng cũng phải tiếp thu các kỹ thuật quy tắc vùng miền khác để làm sao cho ra các sản phẩm đa dạng mẫu mã chủng loại.

- Mỗi bộ hoành phi câu đối được làm ra phải mang lại sự hài lòng cho quý khách hàng là tôn chỉ trong hoạt động chế tác đồ thủ công mỹ nghệ Sơn Đồng.

6/Về cách treo bộ hoành phi câu đối đúng chuẩn.

- Treo hoành phi (đại tự, quấn thư)

• Treo chính giữa cân đối với bàn thờ
• Treo phía trên cao hơn bát hương
• Phù hợp với gian thờ

- Treo câu đối

• Treo hai bên bàn thờ
• Đối xứng nhau, với nhà ba gian kẻ truyền thì ta treo trên cột với cách bài trí cột cái treo câu đối lòng mo, cột quân hoặc tường treo câu đối phẳng.
• Chân câu đối cách nền nhà 60-70cm
• Chữ hướng ra ngoài

- Lựa chọn kích thước

   Tùy vào từng không gian nhà mà lựa chọn kích thước phù hợp tránh dài quá hoặc ngắn quá.

   Với nhà thờ họ nhà ba gian nên chọn lựa kích thước lớn chạm trổ cầu kỳ phức tạp hơn so với nhà không gian vừa phải nên chọn bộ gọn nhẹ đơn giản.

7/Bộ hoành phi câu đối trong đời sống ngày nay.

-  Hiện nay, các kiến trúc nhà ở thay đổi nhiều theo xu thế mới nhưng hoành phi câu đối vẫn giữ nguyên giá trị vốn có từ xưa. Và nhiều gia đình hiện đang có xu hướng phục dựng không gian thờ cúng theo lối truyền thống để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

Bộ hoành phi câu đối theo lối hiện đại

- Bộ hoành phi câu đối thời đại ngày nay có thể tùy biến theo các kiểu sau

• Kết hợp chữ Nho với chữ quốc ngữ
• Thiết kế đơn giản không cầu kỳ
• Đa dạng với nhiều loại hình nhà ở hiện nay.
• Vẫn tiếp nối truyền thống xưa.

Lời kết

   Trên đây là nhận định được đúc rút qua kinh nghiệm thực tế của chúng tôi. Giúp cho quý khách có cách nhìn nhận rõ ràng về hoành phi câu đối trong tín ngưỡng văn hóa Việt. Và từ đó chọn lựa cho mình một không gian thờ cúng trang nghiêm ấm cúng, một bộ hoành phi câu đối ưng ý.

   Chúng tôi đáp ứng đầy đủ các yêu cầu khắt khe của quý khách về quy cách mẫu mã chủng loại để làm sao tạo nên những sản phẩm đồ thờ chất lượng nhất phù hợp với từng không gian thờ cúng cũng như văn hóa từng vùng miền.